Интервју со д-р Маре Богева Мицовска, директорка на Биро за јавни набавки:„Жените во јавните набавки не се исклучок, туку носители на реформите“

Д-р Маре Богева Мицовска, директорка на Бирото за јавни набавки, во ексклузивно интервју зборува за трансформацијата на системот од класична административна постапка кон современ, дигитализиран и одржлив механизам кој ја обликува иднината, а не само ја следи. Од зелените и родово-одговорните набавки, до значајното присуство на жените на чело на институцијата и во регионот. Зошто јавните набавки денес се повеќе од правна процедура — тие се алатка за поправедна економија и простор каде знаењето и иновацијата стануваат поважни од цената.

„Јавните набавки како инструмент што ја создава иднината“

МАРИЛИ: Почитувана, како директорка на Бирото за јавни набавки, кажете нѝ накусо, колку е комплексен овој систем, што сѐ опфаќа и колку е усовршен во изминатиот период?

Д-Р БОГЕВА МИЦОВСКА: Јавните набавки се еден од најкомплексните системи во државата, затоа што преку нив се поврзуваат институциите, економијата, компаниите и граѓаните. Тоа не е само техничка или административна постапка, туку систем преку кој државата секојдневно покажува како управува со јавните средства, колку е транспарентна и колку го штити јавниот интерес. Јавните набавки се огледало на секоја држава. Колку се тие поефикасни, транспарентни и одговорни, толку е поголема довербата на граѓаните. Нашата цел не е само да ги следиме европските стандарди, туку да создадеме систем што навистина функционира, штити и создава долгорочна вредност.

Овој систем опфаќа многу повеќе од објавување тендери — планирање на потребите на институциите, подготовка на документација, спроведување на постапки, евалуација на понуди, склучување договори, следење на реализацијата и анализа на податоците. Затоа јавните набавки бараат знаење, интегритет, дигитална поддршка и силни контролни механизми.

Во изминатиот период системот значително се усоврши.

Направивме премин од класичен административен модел кон современ, дигитализиран и податочно управуван систем — денес јавните набавки не се гледаат само како процедура, туку како инструмент за добро управување, конкуренција, транспарентност и превенција на ризици.

За мене, најважно е што системот станува сѐ поотворен, попредвидлив и поотпорен. Кога институциите, компаниите и јавноста имаат пристап до информации, се зголемува довербата, а таа е најголемата вредност што еден систем на јавни набавки може да ја создаде. Моја порака е дека јавните набавки не се само трошење пари – тие се тест за зрелоста на институциите и за одговорноста на државата кон граѓаните.

МАРИЛИ: Колку македонското законодавство е усогласено со ЕУ легислативата во областа на јавните набавки? Накусо, кои се најновите усогласувања кои ги спроведовте во Бирото?

Д-Р БОГЕВА МИЦОВСКА: Македонското законодавство во областа на јавните набавки е во значителна мера усогласено со европската правна рамка. Но, суштината не е само да се каже дека сме усогласени на хартија — вистинското прашање е дали тие правила функционираат во пракса, дали им помагаат на институциите да набавуваат подобро и дали им овозможуваат на компаниите фер и еднаков пристап.

Европските стандарди во јавните набавки се темелат на неколку принципи: транспарентност, еднаков третман, недискриминација, конкуренција и рационално користење на јавните средства. Нашата работа е тие принципи да не останат само правни формулации, туку да се претворат во секојдневна институционална пракса.

Во изминатиот период посебно внимание беше посветено на зајакнување на дигитализацијата, подобрување на пристапот до информации, како и на развој на алатки кои овозможуваат подобра анализа на ризиците. Конкретно во 2024 година воведовме автоматска објава на тендерска документација со што се олесни начинот на подготовка на истата и се елиминираа грешки кои настануваат од човечки фактор.

Тоа нѐ приближува до современиот европски пристап, каде јавните набавки сѐ повеќе се гледаат како стратешка функција, а не само како правна обврска.

Во Европската Унија денес јавните набавки се третираат како алатка за постигнување пошироки цели — зелена транзиција, социјална инклузија, дигитализација и иновации. Затоа, нашата цел не е само да се усогласиме со ЕУ, туку да изградиме систем што функционира според европска логика – транспарентно, професионално и со јасна одговорност.

МАРИЛИ: По имплементирањето на законските измени во Законот за јавни набавки, има ли подобрувања во обезбедување на проверките на јавните набавки, посебно во делот на големите јавни набавки?

Д-Р БОГЕВА МИЦОВСКА: По имплементацијата на законските измени, системот на јавни набавки значително се унапреди во начинот на кој функционира како целина. Денес не станува збор само за поединечни процедури, туку за систем кој е поусогласен, попредвидлив и поефикасен за сите учесници – институциите, компаниите и граѓаните.

Особено е важно што овие подобрувања не се однесуваат само на набавките со големи вредности. Малите набавки имаат значаен удел во вкупниот број постапки и токму преку нив најмногу се контактира со бизнис секторот, особено со малите и средни компании. Затоа беше важно да се создаде пристап кој носи појасни правила, поголема транспарентност во сите фази и еднаков и поедноставен пристап до постапките.

Дигитализацијата овде одигра клучна улога — сите процеси стануваат видливи, следливи и достапни, што значително го подигнува нивото на доверба во системот, а истовремено пристапот станува поедноставен и поразбирлив, особено за компаниите кои првпат влегуваат во системот.

Она што е важно е дека денес сѐ повеќе се движиме кон превентивен модел на контрола. Тоа значи дека системот не треба да реагира само кога проблемот веќе ќе се појави, туку треба навремено да сигнализира кога постои потенцијален ризик. Ова е многу важна промена во филозофијата на работење. Дигиталните алатки и аналитиката овозможуваат подобро следење на постапките, препознавање на повторливи обрасци и поефикасно насочување каде што ризикот е најголем.

Кај големите набавки, ваквиот пристап е особено значаен, бидејќи овозможува поголема заштита на јавните средства и поголема сигурност дека постапките се спроведуваат транспарентно и конкурентно. Навремената реакција од понудувачите преку системот на правна заштита не треба да биде пречка за системот, туку негова заштита — треба да спречува ризици пред тие да станат проблем, а не само да ги исправа грешките откако веќе ќе настанат.

МАРИЛИ: Со оглед дека сте експерт во областа на јавните набавки, кажете нѝ колку и како малите компании имаат можност да се едуцираат за учество на тендери?

Д-Р БОГЕВА МИЦОВСКА: Малите и средни компании се исклучително важни за економијата, затоа што тие носат динамика, иновации, локален развој и конкуренција. Затоа е многу важно системот на јавни набавки да не биде перципиран како затворен простор резервиран само за големите компании, туку како отворен пазар во кој секој добро подготвен економски оператор може да учествува.

Една од нашите важни задачи е да ја намалиме бариерата за учество. Понекогаш малите компании не се воздржуваат затоа што немаат квалитет или капацитет, туку затоа што не се доволно информирани, не ги познаваат процедурите или се плашат од административната сложеност. Затоа едукацијата е клучна. Преку обуки, насоки, практични информации и дигитални алатки, настојуваме системот да стане поразбирлив и подостапен. Колку повеќе компании знаат како да учествуваат, толку е поголема конкуренцијата — а кога има конкуренција, државата добива подобра цена, подобар квалитет и поголема вредност за јавните пари.

Особено е важно малите компании да разберат дека јавните набавки не се само правна процедура, туку и можност за раст, професионализација и отворање нови пазари. Фер јавните набавки не се мерат само според тоа кој победил на тендерот, туку според тоа колку компании имале реална можност да учествуваат.

МАРИЛИ: Каква е соработката на Бирото за јавни набавки на регионално ниво, во соработката со научни и образовни институции, во делот на семинари, обуки и конференции и размена на искуства? Како котираме во однос на регионот во оваа област?

Д-Р БОГЕВА МИЦОВСКА: Регионалната соработка е особено важна, затоа што земјите од регионот имаат многу слични предизвици — поефикасни институции, поголема транспарентност, усогласување со европските стандарди и посилна борба против неправилностите и корупцијата.

Во денешни услови, кога јавните набавки стануваат сѐ покомплексна и стратешка област – поврзана не само со право и економија, туку и со дигитализација, анализа на податоци, управување со ризици, зелена транзиција и социјална одговорност – сметам дека е време академската заедница сериозно да ја препознае потребата од нивно системско изучување. Особено би сакала да упатам повик до правните и економските факултети во земјава да размислат за отворање нови области за учење и надградба, со фокус на јавните набавки како современа и интердисциплинарна дисциплина.

Верувам дека постои реална потреба да се воведе посебен предмет, па дури и специјализирана студиска програма за јавни набавки по пример на други развиени системи и земји, која ќе ги опфати правните аспекти, економските анализи, е-системите, интегритетот, управувањето со ризици и современите европски политики за одржливи и инклузивни набавки.

Со ваков пристап ќе создадеме нова генерација на стручни кадри и ќе се зајакне врската помеѓу академијата и практиката, што е клучно за развојот на современи, професионални и отпорни системи.

Нашето искуство покажува дека ниту еден систем не се развива изолирано. Преку конференции, семинари и обуки се создава простор да се споредиме, да видиме што функционира кај другите, но и да ги споделиме нашите позитивни искуства. Македонија има што да покаже — лидери сме во регионот, особено во делот на електронскиот систем од 2009 година, транспарентноста и институционалното искуство преку формирање на Бирото за јавни набавки во 2005 година.

Тоа не значи дека нема простор за подобрување – напротив, секогаш има. Но, важно е што сме препознаени како активен и сериозен партнер во регионот. Реформите се посилни кога се градат преку знаење, партнерство и размена на искуства. Денес не е доволно да следиме трендови – треба активно да учествуваме во нивното креирање, и тоа е моја мисија како лидер.

МАРИЛИ: Какви се новитетите кај нас во делот на зелени јавни набавки и колку ја следиме ЕУ легислативата по ова прашање?

Д-Р БОГЕВА МИЦОВСКА: Зелените јавни набавки се еден од најважните правци во кои се развива современата европска политика за јавни набавки. Денес веќе не е доволно државата да купува само по најниска цена. Сѐ повеќе се поставува прашањето: каков производ купуваме, колку трае, какво влијание има врз животната средина, дали троши помалку енергија, дали создава помалку отпад и дали придонесува кон одржлив развој.

Кај нас, зелените јавни набавки треба да се развиваат постепено, но системски. Институциите треба да се охрабрат да размислуваат не само за моменталната цена, туку и за животниот циклус на производот или услугата. На пример, енергетски поефикасен производ можеби во моментот има повисока цена, но долгорочно може да значи помали трошоци, помала потрошувачка и помало влијание врз животната средина.

Тука е важна улогата на Бирото за јавни набавки – да создава насоки, да обезбедува едукација и да ја подига свеста кај договорните органи и економските оператори. Зелените набавки не треба да се сфатат како дополнителна обврска, туку како инвестиција во иднината. Со секоја јавна набавка не одлучуваме само што ќе купиме денес, туку каква вредност ќе оставиме утре.

МАРИЛИ: Што значат „одржливи набавки“ кои сѐ повеќе како пракса се промовираат во ЕУ и колку е ова значајно за компании предводени од жени?

Д-Р БОГЕВА МИЦОВСКА: Одржливите јавни набавки се поширок концепт од зелените набавки. Додека зелените набавки се фокусираат на животната средина, одржливите набавки ги опфаќаат економските, еколошките и социјалните аспекти — не само цената, туку и квалитетот, долгорочната вредност, влијанието врз животната средина, условите за работа, социјалната инклузија и еднаквите можности.

Ова е многу важно и за компаниите предводени од жени. Во традиционалниот модел, јавната набавка често се гледала само низ цената и формалните услови. Но, во современиот европски модел, сѐ повеќе се вреднуваат одговорноста, иновативноста, одржливоста и социјалното влијание — токму тука многу компании предводени од жени можат да покажат силна вредност.

Родово-одговорни јавни набавки се дефинираат како стратешки пристап што го користи јавниот трошок како алатка за унапредување на родовата еднаквост, социјалната инклузија и одржливиот развој. Родовите аспекти може да се интегрираат низ целиот циклус на набавката – од планирање и пазарни консултации, до доделување договор и следење на реализацијата.

Ако добро се постават критериумите, јавните набавки можат да отворат простор за повеќе мали компании, за жени-претприемачки, за иновативни бизниси и за компании кои работат одговорно. Ова особено доаѓа до израз во современите области како ИТ услугите и стартап екосистемот. На пример, кога институција набавува дигитална платформа или софтверско решение, наместо да го избере најевтиниот понудувач, може да вреднува колку е иновативно решението, каков е квалитетот и експертизата на тимот, дали платформата е одржлива и може да се надградува, и колку понудувачот инвестира во развој и долгорочна поддршка. Во ваков модел, ИТ компанија или стартап предводен од жена добива реална шанса да конкурира – не врз основа на големина, туку врз основа на знаење, креативност и визија.

Одржливите набавки не се само техничка промена – тие се можност за нов тип економија, каде квалитетот е поважен од цената, а знаењето станува клучна конкурентска предност. Верувам дека токму таков пристап ги прави жените во ИТ секторот не само учеснички, туку двигатели на дигиталната трансформација.

МАРИЛИ: Во Македонија и во регионот на чело на јавните набавки најзастапени се жени. Сметате ли дека родовата рамноправност треба да биде уште повеќе поттикнувана, особено кога станува збор за управувачките структури и во јавниот и во приватниот сектор?

Д-Р БОГЕВА МИЦОВСКА: Фактот што во Македонија и во регионот жените имаат значајно присуство во областа на јавните набавки е многу позитивен сигнал. Но, не би сакала тоа да го гледаме само како статистика. Поважно е да разбереме што стои зад тоа — јавните набавки бараат висока професионалност, знаење, аналитичност, интегритет и способност за носење одговорни одлуки, квалитети кои жените во оваа професија ги покажуваат многу јасно.

Сепак, родовата рамноправност не треба да се сфати како тема што е веќе завршена само затоа што во одредена област имаме поголем број жени. Вистинската рамноправност значи еднаков пристап до можности, еднакво вреднување на трудот, присуство во процесите на одлучување и реална можност жените да водат институции, компании и реформи.

Ако јавните набавки се една од најголемите форми на јавна потрошувачка, тогаш тие мора да бидат дел од политиките за еднаквост. Тоа не значи фаворизирање, туку создавање фер услови – услови во кои жените-претприемачки, малите компании и одговорните економски оператори ќе имаат реална можност да учествуваат.

Јас верувам дека жените во јавните набавки не се исклучок – тие се носители на професионализацијата, дигитализацијата и реформите. Но, треба да направиме следен чекор: нивното присуство да не биде резултат на индивидуална борба, туку на систем кој препознава компетентност и создава еднакви можности. Во јавниот сектор тоа значи повеќе жени во управувачки структури, комисии, експертски тела и реформски процеси. Во приватниот сектор тоа значи поголема видливост на жените-претприемачки, поголем пристап до информации, едукација, финансии и пазари.

Родовата рамноправност не е прашање на бројка, туку на квалитет на одлучување. Кога жените се вклучени во лидерството, системите стануваат поодговорни и поотпорни. А јавните набавки се токму област каде тоа може јасно да се види.

Завршна порака

Јавните набавки одамна престанаа да бидат само законска процедура. Тие се огледало на тоа колку се зрели нашите институции, колку е конкурентна економијата и колку сме подготвени да градиме систем заснован на вредности, а не само на правила. Кога системот е транспарентен и конкурентен – тогаш јавните средства создаваат вистинска вредност. Кога е дигитализиран и контролиран – тогаш ризиците се сведуваат на минимум. А кога е зелен, одржлив и инклузивен – тогаш јавните набавки стануваат инструмент што не ја следи, туку ја создава иднината.

Како професионалец и лидер, верувам дека реформите не се мерат по бројот на донесени закони, туку по тоа колку реално го менуваат функционирањето на системот – дали институциите работат подобро, дали компаниите имаат еднакви шанси и дали граѓаните имаат доверба. Затоа, на крајот би истакнала дека силен систем на јавни набавки не се гради само преку големите проекти – туку преку секоја постапка. Особено преку малите набавки, затоа што токму тие најчесто го поврзуваат системот со реалната економија и со најголем број компании.

---

Статијата е прочитана 505 пати.

Сподели:

---